Somorrostro Heziketa Zentroak Xabier Reteguiren bisita jaso du irailean, Jose Maria Arizmendiarrietaren eta Marcelo Gangoiti gure sortzailearen ibilbidea ondo ezagutzen baitu. Bere egonaldian, Javier Unzueta Somorrostroko LHko zuzendariak gidatutako elkarrizketa batean parte hartu zuen Reteguik. Bertan, bi apaizen arteko harremanaz, pentsamenduaz eta utzi zuten gizarte- eta hezkuntza-ondareaz hitz egin zuten.

Gangoitiren eta Arizmendiarrietaren arteko lotura prestakuntza urteetan hasi zen. Bere adiskidetasuna eta sintonia pertsonala Arteagako seminario txikian finkatu ziren eta, ondoren, Gasteizko seminarioan sendotu ziren, non autoexijentzian, lan partekatuan eta konpromisoan oinarritutako adiskidetasun talde baten bultzatzaile izan ziren. Jarraitu ahal izan zituzten bideen artean, biek apaiz-bokazioa gizarte- eta komunitate-lan sakonera bideratzea erabaki zuten.

Biak 1941ean gerraosteko zailtasunek markatutako lurraldeetara iritsi ziren. Arizmendiarrieta Arrasatera bidali zuten, eta Gangoiti, Muskizera. Testuinguru desberdinetatik, beren komunitateen beharrak interpretatzen jakin zuten, eta hezkuntzan, batez ere Lanbide Heziketan, tresna erabakigarria aurkitu zuten aukerak sortzeko, lana duintzeko eta garapen ekonomiko eta soziala bultzatzeko.

Pertsonaren zentraltasunean, aukera-berdintasunean eta gizartearen eraikuntza kolektiboan oinarritutako ikuspegi humanista partekatzen zuten. Bientzat, “jakintza sozializatzea” oinarrizko eskakizuna zen: prestakuntza ez zen gutxi batzuentzat gorde behar, baizik eta beren etorkizuna eraikitzeko ezagutzak eta gaitasunak behar zituztenen eskura jarri behar zen. Uste horretatik bi proiektu eraldatzaile sortu ziren: Arrasateko Eskola Politeknikoa eta Somorrostro Heziketa Zentroa.

Reteguik bere lidergoaren ezaugarri komun batzuk ere nabarmendu zituen: austeritatea, entrega, aldaketei aurrea hartzeko gaitasuna eta beraien ideiak errealitate bihurtzeko irmotasuna. Biek jakin zuten beste pertsona batzuk mobilizatzen, komunitatea sortzen eta beharrizanak behatzetik ekintzara aurrera egiten.

Legatuak indarrean jarraitzen du. Pertsonaren zentraltasuna, hezkuntzaren eta teknologiaren berrikuntza, lanaren balio emantzipatzailea eta erakunde, enpresa eta gizarte-erakundeekiko lankidetza funtsezko erreferentziak dira oraindik ere. Gangoitiren eta Arizmendiarrietaren lanak gogorarazten du ikastetxe batek ez dituela soilik ezagutzak transmititzen: gizartea eraldatzeko benetako eragile ere bihur daiteke.